Dwangstoornis: Wat Het Is En Hoe Je Ermee Om Kunt Gaan

Een collega legt een pen op je bureau. Je bedankt, glimlacht en wacht tot diegene weer weg is.

Dan pak je een doekje. Je veegt de pen af, en daarna het bureau. Je handen was je voor de zekerheid ook nog even, twee keer, tot het ‘goed’ voelt.

Niemand heeft het gezien. Maar het kost je elke dag meer tijd, en het voelt steeds minder als een keuze.

Herken je zoiets, bij jezelf of bij iemand van wie je houdt? Dan is het goed om te weten wat er aan de hand kan zijn.

Wat is een dwangstoornis?

Een dwangstoornis wordt ook wel obsessieve-compulsieve stoornis (OCS) genoemd, of internationaal OCD.

Ze begint vaak met dwanggedachten: gedachten die steeds terugkomen en die je niet wilt hebben. Bijvoorbeeld dat er iemand doodgaat, of dat je besmet raakt. Zulke gedachten geven angst, onrust of het gevoel dat er iets niet klopt (Thuisarts).

Daarop volgen dwanghandelingen: dingen die je steeds opnieuw doet om de angst te verminderen, of om te voorkomen dat er iets ergs gebeurt. Controleren of de kraan echt dicht is. Heel vaak je handen wassen. Spullen precies recht leggen.

Het komt vaker voor dan veel mensen denken. Volgens het UMCG heeft ongeveer 1 op de 100 mensen in Nederland een dwangstoornis, en bij vrouwen komt het vaker voor dan bij mannen.

Wanneer spreek je van een dwangstoornis?

Bijna iedereen checkt weleens twee keer of de voordeur op slot zit, of heeft een rare gedachte die even blijft hangen. En wie zegt “ik ben een beetje OCD” omdat die van een opgeruimd bureau houdt, bedoelt meestal gewoon: ik vind orde fijn.

Thuisarts legt de grens bij twee dingen. Je bent er meer dan een uur per dag mee bezig. En het zit je dagelijks leven in de weg, zoals je slaap, je werk of je studie.

Daarnaast helpt het om te kijken wat de handeling voor je doet. Ruim je op omdat je dat prettig vindt? Of doe je het omdat je anders bang bent dat er iets misgaat, en voel je de onrust oplopen zodra je het probeert over te slaan?

Veel mensen met dwang zien zelf ook wel dat hun gedachten of handelingen overdreven zijn. Toch lukt het ze niet om ermee op te houden. Dat je je eigen gedrag vreemd vindt, sluit een dwangstoornis dus niet uit.

Waarom een ritueel maar even helpt

Vergelijk het met een rookmelder die al afgaat als je een tosti maakt. Elke keer zet je de ramen open en wapper je met een theedoek, tot het weer stil is.

Bij dwang werkt het ongeveer zo. De gedachte slaat alarm. De dwanghandeling zet het alarm uit, en je voelt even opluchting. Je leert alleen nooit dat het alarm ook vanzelf was gestopt. Zo blijft het afgaan, en soms steeds vaker.

Bij de aanpak die Thuisarts beschrijft, oefen je daarom stap voor stap met situaties die moeilijk voor je zijn, en doe je daarbij steeds minder dwanghandelingen. Je merkt dan zelf dat de angst ook zonder ritueel weer minder wordt.

Welke vormen van dwang zijn er?

Dwang kan er van buitenaf heel verschillend uitzien. Een paar vormen die veel voorkomen:

• Controleren: steeds nagaan of deuren, ramen, kranen of apparaten echt dicht of uit zijn
• Wassen en schoonmaken: vaak handen wassen of poetsen uit angst voor vuil of bacteriën, ook wel smetvrees genoemd
• Ordenen en symmetrie: spullen moeten precies recht of in een bepaalde volgorde liggen
• Tellen en herhalen: handelingen een vast aantal keer doen, of bijvoorbeeld traptreden op een bepaalde manier nemen
• Rituelen in je hoofd: woorden herhalen, tellen of een ‘slechte’ gedachte wegdenken met een ‘goede’

Die laatste vorm zie je van buitenaf helemaal niet. Hetzelfde geldt voor dwanggedachten met een nare inhoud, zoals de angst dat je iemand iets zou kunnen aandoen. Wie zulke gedachten heeft, schrikt daar meestal zelf het meest van, en durft er vaak jarenlang met niemand over te praten. Ze horen bij het bekende beeld van een dwangstoornis. Een therapeut of huisarts heeft ze vaker gehoord dan je misschien verwacht.

Waardoor ontstaat een dwangstoornis?

Er is meestal geen aanwijsbare oorzaak. Volgens Thuisarts spelen meerdere dingen tegelijk een rol:

• Aanleg: gevoeligheid voor angst kan in de familie zitten.
• Persoonlijkheid: mensen die verlegen of gevoelig voor stress zijn, lopen mogelijk meer kans.
• De hersenen: stoffen als serotonine, adrenaline en dopamine werken anders.
• Wat je meemaakt: ingrijpende gebeurtenissen of grote veranderingen in je leven kunnen meespelen.

Het gaat om een mix van factoren waar je grotendeels geen invloed op had, en daar hoef je je niet voor te schamen.

Hoe ziet de weg naar hulp eruit in Nederland?

Meestal begint het bij de huisarts. Daar kun je vertellen wat er speelt, ook als je het lastig vindt om de gedachten zelf hardop te zeggen. De huisarts kan je zo nodig doorverwijzen naar een psycholoog of andere specialist, die kan inschatten of het om een dwangstoornis gaat.

Een veelgebruikte aanpak is cognitieve gedragstherapie met exposure en responspreventie: het oefenen met moeilijke situaties uit de vorige alinea’s, terwijl je de dwanghandeling achterwege laat. Soms worden daarnaast medicijnen ingezet. Dat bespreek je met je huisarts.

Wil je ook in contact komen met mensen die hetzelfde meemaken? Bij de ADF Stichting kun je terecht voor informatie en lotgenotencontact.

Waar online therapie bij kan passen

Ook in Nederland is gekeken naar online vormen van hulp bij dwang. De landelijke richtlijn voor angst- en dwangstoornissen uit 2023 concludeert dat online cognitieve gedragstherapie dwangklachten lijkt te verminderen, vergeleken met geen of een afwachtende aanpak (Richtlijnendatabase, 2023). De richtlijn beoordeelt het bewijs daarvoor wel als zeer onzeker, en in de meeste onderzochte studies werden deelnemers begeleid door een professional. Zie het dus als een voorzichtige aanwijzing.

Online therapie via BetterHelp kan een laagdrempelige manier zijn om steun te vinden voor je mentale welzijn. Je praat met een ervaren en gekwalificeerde therapeut via video, telefoon of chat, zonder dat je daarvoor de deur uit hoeft. Je kunt je therapeut ook tussen de sessies door een bericht sturen, bijvoorbeeld op een avond waarop een gedachte extra hard aanwezig is. Denk je dat je een dwangstoornis hebt? Dan blijft een gesprek met je huisarts een belangrijke stap.

Via een korte vragenlijst geef je aan wat je zoekt, en daarna stelt BetterHelp je voor aan een therapeut. Online therapie via BetterHelp kost tussen de €45 en €80 per week, afhankelijk van je locatie, persoonlijke voorkeuren en beschikbaarheid van therapeuten. Je kunt op elk moment je abonnement opzeggen, om welke reden dan ook. Eventuele kortingen of financiële steun kunnen zorgen voor een lagere prijs.

Wat je zelf kunt doen

Thuisarts noemt een paar dingen die je zelf kunt proberen, naast eventuele hulp van een professional:

Ga door met je dag. Doe zoveel mogelijk de dingen die je van plan was, ook als je angstig bent. Hoe meer je vermijdt, hoe kleiner je wereld kan worden.

Laat een dwanghandeling af en toe bewust achterwege. Begin klein, bijvoorbeeld door één keer minder te controleren dan je gewend bent, en kijk wat er met de onrust gebeurt.

Bouw rust in. Genoeg slapen, bewegen en ontspannen kunnen helpen om stress te verminderen.

Laat alcohol, drugs en kalmeringsmiddelen staan. Thuisarts raadt af om angst daarmee te dempen.

Neem iemand in vertrouwen. Een vriend, partner of familielid die weet wat er speelt, kan je helpen om het vol te houden.

Heb je vooral behoefte aan een luisterend oor? De ADF Stichting heeft een hulpdienst die je van maandag tot en met vrijdag tussen 10.00 en 14.00 uur kunt bellen via 0343-753009. Dag en nacht kun je terecht bij De Luisterlijn via 088 0767 000.