PTSS: wat het is, waardoor het ontstaat en wat kan helpen

Wat is PTSS?

Posttraumatische stressstoornis, afgekort PTSS, is een psychische aandoening die kan ontstaan nadat iemand iets ingrijpends heeft meegemaakt of getuige is geweest van een schokkende gebeurtenis. Dat onderscheidt PTSS van de normale stress die na moeilijke ervaringen kan optreden: bij PTSS houden klachten aan, soms weken, maanden of langer. De Hersenstichting omschrijft PTSS als een aandoening waarbij mensen langdurige psychische gevolgen ondervinden van traumatische ervaringen, met grote impact op het dagelijks functioneren.

Een normale stressreactie na een schokkende gebeurtenis is heel begrijpelijk: het lichaam en de geest hebben tijd nodig om te verwerken wat er is gebeurd. Bij de meeste mensen neemt dat gevoel geleidelijk af. Bij PTSS blijven de reacties bestaan of worden ze intensiever, en beginnen ze het dagelijks leven te beïnvloeden.

Sommige mensen en organisaties kiezen ervoor om de term PTS te gebruiken, zonder de D van 'disorder'. Het idee daarachter is dat het woord 'stoornis' stigma kan oproepen, terwijl de klachten een begrijpelijke reactie zijn op iets wat iemand heeft meegemaakt. Beide termen verwijzen naar hetzelfde.

Waardoor kan PTSS ontstaan?

PTSS wordt soms in verband gebracht met oorlog of geweld, maar de werkelijkheid is breder. Allerlei soorten ingrijpende ervaringen kunnen bijdragen aan het ontstaan van PTSS-klachten.

Voorbeelden van situaties die ermee in verband worden gebracht:

• Een ernstig ongeluk of medische noodsituatie
• Seksueel, lichamelijk of emotioneel misbruik
• Het verlies van een dierbare onder schokkende omstandigheden
• Geweld, overvallen of andere bedreigende situaties
• Rampen of ingrijpende gebeurtenissen waarvan iemand getuige is geweest
• Langdurige blootstelling aan stressvolle of onveilige omstandigheden

Niet iedereen die iets ingrijpends meemaakt, ontwikkelt PTSS-klachten. Factoren zoals persoonlijke veerkracht, sociale steun en de aard van de ervaring spelen allemaal een rol. PTSS kan iedereen treffen, ongeacht leeftijd, geslacht of achtergrond. Er is geen drempel die iemand 'moet' overschrijden om klachten te mogen ervaren.

Herkenbare signalen van PTSS

PTSS uit zich op verschillende manieren. De volgende signalen komen vaak voor, maar iedereen ervaart ze op zijn eigen manier. Ze zijn hier beschreven als herkenbare ervaringen, niet als lijst om jezelf te beoordelen.

Herbelevingen. Momenten waarop de herinnering aan wat er is gebeurd zo levendig terugkomt dat het voelt alsof je het opnieuw meemaakt. Dit kan in de vorm van flashbacks of indringende beelden overdag, of nachtmerries tijdens het slapen. Een flashback is het specifiek herbeleven van een traumatische gebeurtenis, alsof je er opnieuw middenin staat.

Vermijding. De neiging om alles te mijden wat aan de traumatische ervaring herinnert: bepaalde plekken, mensen, gesprekken of situaties. Ook gedachten en gevoelens die met de ervaring samenhangen, worden soms zoveel mogelijk op afstand gehouden.

Voortdurende alertheid. Een aanhoudend gevoel van waakzaamheid of spanning, alsof je steeds op je hoede moet zijn. Dat kan zich uiten in moeite met slapen, schrikachtigheid of prikkelbaarheid.

Stemmingsveranderingen. Gevoelens van afstand, emotionele verdoving, schuld of schaamte die niet weggaan. Soms ook moeite om positieve emoties te voelen of plezier te beleven aan dingen die vroeger fijn waren.

Deze signalen kunnen in wisselende mate aanwezig zijn en hoeven niet allemaal tegelijk voor te komen. Als ze aanhouden en het dagelijks leven beïnvloeden, is het zinvol om er aandacht aan te geven.

PTSS bij verschillende mensen

PTSS ziet er niet voor iedereen hetzelfde uit. De manier waarop klachten zich uiten, hangt samen met de persoon, de aard van de ervaring en de context waarin iemand leeft.

Bij veteranen en hulpverleners die herhaaldelijk met schokkende situaties in aanraking komen, kunnen klachten zich anders manifesteren dan bij iemand die één ingrijpende gebeurtenis heeft meegemaakt. Bij vluchtelingen en mensen die geweld of misbruik hebben overleefd, kan de context van onveiligheid of verlies een extra laag toevoegen.

Soms wordt gesproken over complexe PTSS, of C-PTSS. Dit verwijst naar klachten die ontstaan na langdurige of herhaalde traumatische ervaringen, zoals langdurig misbruik of langdurige onveiligheid. Naast de gebruikelijke PTSS-klachten kunnen bij C-PTSS ook problemen met zelfbeleving, emotieregulatie en relaties op de voorgrond staan. Het is een manier om te erkennen dat langdurig trauma andere sporen kan nalaten, zonder daarmee iemands ervaring te pathologiseren.

Wat breed wordt erkend: PTSS is geen teken van zwakte. Het is een begrijpelijke reactie van een mens op iets wat te groot was om zomaar te verwerken.

Hoe PTSS het dagelijks leven kan beïnvloeden

De impact van PTSS-klachten reikt verder dan de momenten waarop herinneringen opkomen. Ze kunnen het dagelijks functioneren op meerdere gebieden beïnvloeden.

Relaties. Emotionele afstand of prikkelbaarheid kan het contact met mensen in de omgeving onder druk zetten. Wie voortdurend alert is of moeite heeft om te vertrouwen, vindt nabijheid soms uitdagend, ook als de wil er wel is.

Werk en concentratie. Aanhoudende spanning of slaapproblemen kunnen het moeilijker maken om je te concentreren, beslissingen te nemen of taken af te ronden. Dat kan tot frustratie leiden, ook op de werkvloer.

Slaap. Nachtmerries, een hoofd dat niet tot rust komt of een gevoel van alertheid dat ook 's nachts aanhoudt: slaapproblemen zijn een veelvoorkomend gevolg van PTSS-klachten en werken andere klachten in de hand.

Lichamelijk welzijn. Stress en spanning laten zich ook lichamelijk voelen. Hoofdpijn, gespannen spieren of een verhoogde hartslag kunnen samenhangen met de voortdurende staat van alertheid die PTSS met zich mee kan brengen.

Al deze gevolgen zijn niet onveranderlijk. Met de juiste ondersteuning kunnen mensen leren omgaan met wat ze hebben meegemaakt, stap voor stap.

Wat kan helpen bij PTSS-klachten?

Er is geen vaste route die voor iedereen werkt. Maar er zijn wel stappen die mensen kunnen helpen om met PTSS-klachten om te gaan.

Structuur en ritme. Een voorspelbaar dagritme kan houvast bieden wanneer alles onzeker aanvoelt. Vaste slaaptijden, regelmatige maaltijden en beweging in de buitenlucht zijn kleine ankers die kunnen helpen.

Sociale steun. Contact met mensen die je vertrouwt, kan een groot verschil maken. Dat betekent niet dat je alles hoeft te bespreken: soms is aanwezigheid genoeg. Isolement maakt klachten vaak zwaarder.

Lichaamsbeweging. Bewegen helpt spanning af te laten vloeien. Dat hoeft niet intensief te zijn: een wandeling, fietsen of een rustiger vorm van beweging kan al bijdragen aan een gevoel van ontlading.

Aandacht voor je ademhaling. Eenvoudige ademhalingsoefeningen kunnen helpen om het zenuwstelsel te kalmeren wanneer spanning oploopt. Langzaam uitademen activeert het parasympathische zenuwstelsel en kan het gevoel van alertheid verminderen.

Professionele begeleiding. Voor veel mensen zijn bovenstaande stappen waardevol als aanvulling, maar vervangen ze geen professionele ondersteuning. Sommige mensen hebben baat bij gesprekken met een ervaren therapeut die kan helpen om ervaringen te verwerken en nieuwe manieren van omgaan te ontdekken.

Online begeleiding bij PTSS-klachten

Voor mensen die baat kunnen hebben bij professionele ondersteuning, kan de drempel om die stap te zetten soms hoog aanvoelen. Online begeleiding biedt de mogelijkheid om vanuit een vertrouwde omgeving te beginnen, op een moment dat het uitkomt.

BetterHelp biedt online ondersteuning via ervaren en gekwalificeerde therapeuten, via videogesprek, telefoongesprek of berichtenwisseling. De mogelijkheid om vanuit huis in contact te komen met een professional kan voor mensen met PTSS-klachten een praktisch verschil maken. De kosten van online therapie via BetterHelp variëren van €45 tot €80 per week en zijn gebaseerd op je locatie, persoonlijke voorkeuren en de beschikbaarheid van therapeuten. Je kunt te allen tijde je abonnement pauzeren of opzeggen.

Wat zegt onderzoek over online ondersteuning bij traumagerelateerde klachten?

Onderzoek naar online ondersteuning bij PTSS-klachten groeit. Een systematische review gepubliceerd via PubMed (2023) onderzocht de haalbaarheid, aanvaardbaarheid en effectiviteit van web- en mobiele PTSD Coach-interventies. De bevindingen waren bemoedigend: online zelfhulptools voor mensen met traumagerelateerde klachten bleken in veel gevallen goed geaccepteerd en konden bijdragen aan vermindering van klachten. De onderzoekers benadrukken dat resultaten voorzichtig moeten worden geïnterpreteerd en dat wat in onderzoeksverband werkt, niet automatisch voor iedereen van toepassing is.

Het Trimbos Instituut erkent trauma als een van de centrale thema's binnen de geestelijke gezondheidszorg in Nederland en wijst op het belang van toegankelijke ondersteuning. Online begeleiding kan voor sommige mensen een eerste stap zijn die past bij hun situatie en mogelijkheden.