Gaslighting: Wat Het Is En Hoe Je Het Kunt Herkennen

Je weet zeker dat je partner zei om zes uur thuis te zijn. Je weet het gewoon. Maar als je er later iets over zegt, krijg je een verbaasde blik. “Dat heb ik nooit gezegd. Waarom verzin je dat nou weer?”

Eén keer? Dan denk je: misschien heb ik het verkeerd onthouden. Kan gebeuren.

Maar het gebeurt vaker. Over afspraken, over ruzies, over dingen die je met eigen ogen hebt gezien. En langzaam merk je dat je de ander meer gelooft dan jezelf.

Wat is gaslighting precies?

Gaslighting is een vorm van psychologische manipulatie waarbij iemand je, vaak over langere tijd, laat twijfelen aan je eigen gedachten, waarneming of herinneringen. Volgens het Amerikaanse woordenboek Merriam-Webster kan dat leiden tot verwarring, minder zelfvertrouwen en afhankelijkheid van degene die manipuleert.

Dat iedereen het woord inmiddels kent, betekent overigens nog niet dat iedereen er hetzelfde mee bedoelt. Twee mensen kunnen iets echt verschillend onthouden, en een ruzie over wat er precies gebeurde, is op zichzelf nog geen gaslighting.

Bij gaslighting komt het steeds terug. Jouw versie van de werkelijkheid wordt keer op keer onderuit gehaald, vaak zodat de ander de touwtjes in handen houdt.

Waar komt het woord vandaan?

De term komt uit het toneelstuk Gas Light van de Britse schrijver Patrick Hamilton uit 1938, dat in 1944 werd verfilmd als Gaslight. Een man laat daarin de gaslampen in huis steeds zwakker branden. Als zijn vrouw dat opmerkt, houdt hij vol dat ze het zich verbeeldt.

Precies dat effect beschrijft de term nu: iemand gaat minder geloven wat die zelf ziet.

Hoe gaslighting in de praktijk klinkt

Vaak herken je gaslighting eerder aan wat er gezegd wordt dan aan grote gebeurtenissen:

• Ontkennen: “Dat heb ik nooit gezegd.” Ook als je het zeker weet, of het zelfs zwart op wit hebt staan.
• Bagatelliseren: “Je bent veel te gevoelig.” “Het was maar een grapje.”
• Omdraaien: “Jij begint altijd. Kijk eens naar jezelf.”
• Twijfel zaaien over je geheugen: “Je vergeet echt alles de laatste tijd.”
• Anderen erbij halen: “Iedereen vindt dat jij overdreven reageert.”
• Van onderwerp wisselen: zodra jij iets aankaart, gaat het ineens over jouw fouten.

Los van elkaar zeggen zulke opmerkingen weinig. Het wordt anders als ze elkaar opvolgen, week na week, en jij er steeds stiller van wordt.

Signalen dat het jou overkomt

Soms valt het gedrag van de ander je pas later op, en merk je eerst wat het met jou doet. Herken je jezelf in een aantal van deze punten?

• Je biedt vaak je excuses aan, ook als je niet precies weet waarvoor.
• Je schrijft dingen op of maakt screenshots, ‘voor de zekerheid’.
• Je vraagt je regelmatig af of je te gevoelig bent.
• Je vertelt vrienden of familie steeds minder, omdat je het zelf niet meer goed kunt uitleggen.
• Na gesprekken die eigenlijk over iets kleins gingen, voel je je verward of onrustig.
• Je herkent jezelf minder. Vroeger was je zekerder, vrolijker of spontaner.

Eén of twee van deze punten kunnen iedereen overkomen. Zie je jezelf in een groot deel van het lijstje terug, en al een tijdje? Neem dat dan serieus.

Gaslighting of een gewoon meningsverschil?

Twijfel je of het om gaslighting gaat of gewoon om twee mensen die iets anders onthouden? Drie vragen die je kunnen helpen om het op een rijtje te zetten:

1. Gaat het steeds dezelfde kant op? Bij een gewoon meningsverschil heeft de een de ene keer gelijk en de ander de volgende keer. Bij gaslighting zit jij er bijna altijd ‘naast’.
2. Kun je iets bespreken zonder dat het over jou gaat? Eindigt elke poging om iets aan te kaarten bij jouw ‘gevoeligheid’ of ‘slechte geheugen’? Dan is dat een signaal.
3. Hoe voel je je na afloop? Na een stevige discussie kun je boos of moe zijn. Na gaslighting voel je je vooral verward, en vraag je je af of je jezelf nog kunt vertrouwen.

Je gevoel hoeft niet altijd gelijk te hebben om je iets te vertellen. Het laat zien wat een relatie met je doet.

Waar gaslighting kan voorkomen

Gaslighting wordt vaak in één adem genoemd met liefdesrelaties, en daar komt het ook veel voor. Het kan zich net zo goed afspelen in een familie, in een vriendschap of op het werk. Eigenlijk overal waar de een meer macht of invloed heeft dan de ander.

De Amerikaanse sociologe Paige Sweet onderzocht gaslighting binnen huiselijk geweld. Zij beschrijft hoe het vooral werkt in relaties met ongelijke machtsverhoudingen, en hoe mensen die gaslighten bestaande stereotypen tegen de ander inzetten, zoals het idee dat iemand ‘irrationeel’ zou zijn (American Sociological Review, 2019).

De ander hoeft dus niets nieuws te verzinnen. Die bouwt voort op twijfels die er al zijn.

Waarom het zo moeilijk te zien is

Gaslighting begint zelden groot. De eerste keer dat iemand zegt dat je iets verkeerd onthoudt, geef je diegene waarschijnlijk het voordeel van de twijfel. Logisch ook: je vertrouwt die persoon, anders zou je er niet zo dichtbij staan.

Daarna gaat het stap voor stap. En omdat jouw twijfel elke keer een beetje groter wordt, wordt het ook steeds lastiger om er afstand van te nemen.

Daar komt bij dat een relatie waarin gaslighting speelt, lang niet altijd alleen maar negatief is. Er zijn ook goede momenten, lieve berichtjes, gezellige avonden. Juist die afwisseling kan het zo verwarrend maken. Je denkt: zo erg kan het toch niet zijn?

Een andere vraag kan dan meer helderheid geven: hoe voel ik me over mezelf, over een langere periode, in het contact met deze persoon?

Wat gaslighting met je kan doen

Leven met voortdurende twijfel aan jezelf kan zwaar zijn. Je kunt onzeker worden, je schuldig voelen zonder duidelijke reden of moeite krijgen met simpele beslissingen, zoals wat je gaat eten of wat je aantrekt.

Ook spanning, slecht slapen en eenzaamheid kunnen meespelen, zeker als je steeds minder deelt met de mensen om je heen. Hoe groot de impact is, verschilt per persoon. Gaslighting is zelf geen psychische aandoening, maar het kan je mentale welzijn wel flink raken.

Ga je aan jezelf twijfelen als iemand je keer op keer tegenspreekt? Dan is dat een begrijpelijke reactie en betekent het niet dat er iets mis met je is.

Wat je kunt doen als je gaslighting herkent

Er is geen stappenplan dat voor iedereen werkt. Wel zijn er dingen die je kunnen helpen om weer grip te krijgen.

Schrijf het op. Noteer wat er gebeurde, wat er gezegd werd en hoe je je daarna voelde. Doe het het liefst dezelfde dag. Een notitie op je telefoon of een schriftje geeft je een vast punt buiten je eigen twijfel.

Toets je beeld bij iemand die je vertrouwt. Een vriend, familielid of collega die buiten de situatie staat, kan je helpen zien of jouw reactie echt zo ‘overdreven’ is als je te horen krijgt.

Ga niet eindeloos in discussie. Bij gaslighting draait een gesprek vaak rondjes zonder uitkomst. Je hoeft de ander niet te overtuigen om op je eigen herinnering te mogen vertrouwen. Een zin als “Ik zie het anders, en daar laat ik het nu bij” kan genoeg zijn.

Stel grenzen, en houd je eraan. Bijvoorbeeld: je stopt een gesprek zodra je wordt uitgescholden of belachelijk gemaakt, en je pakt het pas weer op als het rustig is.

Zoek hulp als je je niet veilig voelt. Gaat gaslighting samen met bedreigingen, controle of fysiek geweld? Bij Veilig Thuis kun je dag en nacht gratis terecht voor advies via 0800 2000 (Rijksoverheid). Bij direct gevaar bel je 112.

Een blik van buitenaf

Voor gaslighting zelf zijn nog geen studies naar online ondersteuning gedaan. Over online therapie in het algemeen is meer bekend. Een meta-analyse van 13 studies met in totaal 1.053 deelnemers onderzocht begeleide online cognitieve gedragstherapie bij onder meer sociale angst, paniekklachten en somberheid, en vond dat deze vorm van hulp effectief kan zijn (World Psychiatry, 2014). De onderzoekers geven zelf aan dat er per klacht nog weinig studies zijn, en gaslighting zat er niet bij.

Juist bij gaslighting kan een neutrale blik van buitenaf veel betekenen. Met online therapie via BetterHelp kun je praten met een ervaren en gekwalificeerde therapeut, via video, telefoon of chat, vanaf een plek waar je je prettig voelt. Je kunt je therapeut ook tussen de sessies door een bericht sturen. Bijvoorbeeld vlak na een gesprek dat je aan het twijfelen bracht, zodat je het meteen kunt vastleggen terwijl het nog vers is.

Om te beginnen vul je een korte vragenlijst in, waarna BetterHelp je koppelt aan een therapeut die bij je voorkeuren past. Online therapie via BetterHelp kost tussen de €45 en €80 per week, afhankelijk van je locatie, persoonlijke voorkeuren en beschikbaarheid van therapeuten. Je kunt op elk moment je abonnement opzeggen, om welke reden dan ook. Eventuele kortingen of financiële steun kunnen zorgen voor een lagere prijs.